Document 2030 UNESCO: Thirteenth goal and human rights abuses
Shabnam Rezavand
تقویت مقاومت در برابر
بلایای طبیعی
شبنم رضاوند
خطرها و بلایای
طبیعی همواره به عنوان مخرب ترین عوامل آسیب رسان به جامعه، انسان و محیط زیست
شناخته می شوند. یکی از شاخص های مهم توسعه کشورها، میزان آمادگی در برابر انواع
مختلف بلایای محیطی است که این مهم در برخی کشورها از توجه کمتری برخوردارند زیرا
برنامه ریزان توسعه و بحران به طور مجزا از هم فعالیت می کنند و همین امر سبب
ناهماهنگی در امر برنامه ریزی توسعه و بحران می شود .ایران ششمین کشور بلاخیز جهان، چهارمین کشور از لحاظ بروز بلایای
طبیعی در آسیا و دهمین کشور زلزله خیز جهان است که نیازمند مدیریت توانمند در سطح
مسوولان و نهادهای اجرایی که بخشی از آن با حوزههای آموزشی مرتبط است. بعنوان
مثال حدود ۸۶درصد خاک کشور در منطقه زلزله خیز قرار دارد که در چنین شرایطی و با
توجه به آنکه مقدار زیادی از تولید ناخالص ملی صرف جبران بلایای طبیعی می شود
برنامه ریزی جهت کاهش بلایای طبیعی در آن اهمیت ویژه ای یافته است. البته این زلزله نیست که
تلفاتی به آدمها وارد میکند بلکه این ساختمانها است که در اثر زلزله صدمه میبینند
و فرو میریزند و باعث کشته و زخمی شدن افراد میشوند. برای کاهش تلفات ناشی از
زلزله در مناطق زلزلهخیز لازم است ساختمانها با معیارهای مقاوم در برابر زلزله
ساخته شوند. درحال حاضر تهران بعنوان پایتخت کشور را در نظر میگیریم. بر پایهی
گزارش شرکت بیمه اتکایی سوییس، سوییس ره (Swiss Re)
تهران با ۶/۱۵ میلیون جمعیت، دهمین شهر دنیا از نظر آسیبپذیری در برابر بلایای طبیعی
است. این شهر بر اساس شاخص "جمعیت بالقوه تحتتاثیر زلزله" ششمین شهر آسیبپذیر
جهان به شمار میرود. خطر وقوع زلزله درکلانشهر تهران موضوع جدیدی نیست. پایتخت ایران
بر روی مجموعه گسلهایی بنا شده است که هر زمان ممکن است جا به جا شوند و بخش
قابل توجهی از این شهر را ویران کنند. شهرها سیستمهای پیچیده و نامعلومی هستند که
لایههای مختلف و گستردهای دارند. توسعه شهری، افزایش شهر نشینی، اضافه کردن زیرساختهای
جدید به زیرساختهای موجود و تغییر آب و هوای شهری این پیچیدگی را چند برابر میکند.
افزایش این پیچیدگیها میزان آسیبپذیری شهر در برابر پدیدههایی طبیعی مانند
زلزله را افزایش میدهد. به عنوان مثال افزایش فشار روی گسلها میتواند موجب جا
به جا شدن آنها شود. سالهاست که کارشناسان در مورد پیامدهای وقوع زلزله درکلانشهر
تهران هشدار میدهند.
یک شرکت برنامهریزی
شهری Resilient
Urban Planning+Development در آلمان
راهکارهایی برای "تابآوری" شهر تهران برابر پیامدهای زلزله پیشنهاد
داده است که حایز اهمیت است. این شرکت پیشنهاد طرحی برای"تابآوری" شهر
تهران در برابر پیامدهای زلزله ارائه داده است. بحث تابآوری شهری موضوع جدیدی
است. تابآوری به عنوان یک رویکرد نوین برای پاسخگویی به نیازهای شهری مطرح است. که،
ظرفیت فرد، جامعه و سازمانهای دخیل افزایش پیدا میکند تا همه آنها در نهایت
بتوانند به صورث پویا و موثر به یک بحران پاسخ بدهند و در عینحال عملکرد خود را
در سطح قابل قبولی از دست ندهند.
"تابآوری"
را چطور میتوان اجرا کرد؟پنج معیار به عنوان ستون فقرات تابآوری مطرح است:
نخست توانمندی، یعنی ایجاد مقاومت کافی برابر تغییرات در یک سیستم شهری است تا این
سیستم بتواند اختلالات ناگهانی و بحرانهای شهری را مهار کند. دوم بحث ظرفیت
پنهان یا مازاد است. در این مرحله باید ظرفیتهای مازاد ایجاد شود تا در صورت قطع یکی
از ارتباطهای داخلی سیستم در پی بحران، ظرفیت مازاد به کمک ما بیاید و موجهای
ناگهانی ناشی از بحران را جذب کند. وقتی ظرفیت مازاد از بین میرود آسیبپذیری
شهر افزایش پیدا میکند. به عنوان مثال ایجاد چندین سیستم شهری با عملکرد مشابه
مثل استفاده ازچندین منبع انرژی از چند مسیر به عنوان ظرفیت مازاد زیرساختی، یا
در زمینه خدمات سیستم آب و فاضلاب، ارتباطات یا حمل و نقل است. ما نمیتوانیم تمام
این سیستمها را مقاوم کنیم و باید آمادگی شکست آنها را داشته باشیم اما با ظرفیت
پنهانی که برای آنها ایجاد میکنیم، آسیبها را کنترل میکنیم و در عینحال راههکاری
برای از بین بردن تدریجی مخاطرات ایجاد میکنیم که دامنه صدمات را به حداقل برساند.
نکته بعد بحث انعطافپذیری است. یک سیستم شهری باید منعطف باشد تا بتواند
شوکهای ناشی از یک بحران را جذب کند و از انحلال سیستم جلوگیری کند. در این بخش
تنوع عملکردی و استفاده از تجهیزات با عملکردهای چندگانه میتواند در مقابل شوکها
دوام بیاورد.معیار بعدی بحث پاسخگویی است. یک سیستم شهری مدرن باید بتواند
سریع به اختلالات پاسخ دهد. سیستمهای شهری پویا و داینامیک هستند، مثلأ جمعیت یک
شهر مدام در حال تغییر و تغییرات بلندمدت است. اما برخی تغییرات ناگهانی هستند مثل
زلزله که به پاسخگویی سریع نیاز دارد. در این مورد شفاف دادهها به حفظ عملکرد سیستم
کمک میکند و معیار آخر بحث یادگیری از تجارب گذشته است به عنوان مثال زلزله بم یا
آذربایجان میتواند به ما درسهایی بدهد تا در آینده تصمیمگیری مطلوبتری داشته
باشیم.
مشکلات اجرای این
طرح در تهران کجاست؟در ایران سازمانهای مدیریت شهری از بالا به پایین عمل
میکنند یعنی دستور از بالا میرسد و مدیران محلی آن را اجرا میکنند. در سیستم
تابآوری مدیران محلی باید از اختیارات کافی برخوردار باشند تا بتوانند تصمیمات
سریع اتخاد کنند و در برابر بحران پاسخگو باشند. اما بزرگترین مشکل عدم اتحاد بین
سازمانهای مربوطه است. یعنی یکپارچگی وجود ندارد و در چنین شرایطی نمیتوان بحث
تابآوری را به خوبی اجرا کرد. این پیشنهاد پرهزینه، پیچیده و چند بخشی است و به
رویکردی یکپارچه در سازمانهای مسئول نیاز دارد تا در لایههای چند گانه در دورههای
برنامهریزی کوتاه، میان و بلند مدت اجرا شود. ما باید یک برنامه پنجاه تا صد
ساله در کنار برنامههای کوتاه داشته باشیم تا یک شهر را مقاوم کنیم. اما در تهران
مدیران اجرایی برای دورههای چهار ساله انتخاب میشوند. یک مدیر این بحث را میپذیرد
اما بعد از چهار سال، مدیر دیگری روی کار میآید که حاضر نیست آن را دنبال کند و
بودجهای به آن اختصاص نمیدهد در نتیجه تمام زحماتی که در دوره قبل کشیده شده از
بین میرود. ولی این طرح میتواند بحرانهای شهر تهران را کاهش دهد. بنابراین
بهترین راهکار اینست که که بحث "تابآوری" به صورت یک دستورالعمل اجرایی
درآید تا هر دولتی اختیار آن را نداشته باشد آن را کنار بگذارد. اجرای این پیشنهاد
بحرانهای شهر تهران را کاهش میدهد. جدای از بحث تاب آوری در شهر نیز می توان
اقداماتی صورت داد.کدام ساختمان ها به مقاوم سازی نیاز دارند ؟ در این دسته
بندی، ساختمان ها هم در زمان وقوع زلزله و هم بعد از آن بررسی شده و هر کدام اهمیت
خاص خود را دارند. اما به طور کلی می توان چهار دسته را مشخص نمود: دسته
اول ساختمان های حیاتی هستند که به دلیل نوع کاربری و استفاده ای که دارند
امکان انتقال تجهیزات را نداشته و از طرفی باید عملکرد خود را بعد از زلزله نیز
حفظ کنند. این ساختمان ها شامل مراکز درمانی، ایستگاه های مخابراتی و تلویزیونی،
مراکز امنیتی و پالایشگاه ها هستند. دسته
دوم را ساختمان هایی تشکیل می دهند که در حال حاضر شرایط خاصی ندارند اما پس از
زلزله به عنوان مراکز خدماتی و کمک رسانی مورد نیاز هستند و لازم است حتما سرپا
باشند. برخی از سوله ها، مساجد، مدارس، مراکز مدیریت کلان و مراکز مدیریت بحران از
این جمله محسوب می شوند. از سوی دیگر ساختمان هایی که قبل و بعد از زلزله اهمیت
خاصی ندارند ولی در صورت آسیب جدی تلفات جانی زیادی در پی خواهند داشت مانند مراکز
عمومی، استادیوم، برج ها و …. . دسته چهارم نیز ساختمان های معمولی هستند که در هیچ
یک از دسته های بالا قرار نمی گیرند مانند منازل مسکونی، ساختمان های اداری و تجاری
معمولی. مقاوم سازی دسته اول و دوم کاملا به عهده و وظیفه دولت است. اما
دسته سوم بین دولت و کارفرمایان خصوصی (مردم) مشترک بوده و دسته چهارم کاملا به
عهده مردم است و باید متذکر شد که مقاوم سازی دسته اول و دوم تقریبا تأثیری مستقیم
در کاهش مستقیم تلفات زلزله ندارد و تنها مقاوم سازی دسته سوم و چهارم است که در
کاهش مستقیم تلفات زلزله نقش دارند.
چه اقداماتی برای
مقاومسازی شهر تهران انجام شده یا در حال انجام است؟
برنامه عملیاتی بلند
مدت و اجرایی برای دورههای مختلف وجود ندارد. بارش باران یا یک طوفان شهر
تهران را دچار بحران میکند. در آخرین مورد چند نفر کشته شدند. هربار که چنین
اتفاقاتی میافتد طرحهایی مطرح میشوند که یک یا چند ماه بعد کنار گذاشته میشوند.
مقابله با این بحرانها دستورالعمل قطعی میخواهد. سالهاست که ساختمانهای تهران
بر اساس آییننامهای که در سال ۱۳۶۷ تصویب شد ضد زلزله ساخته میشوند.
این ساختمانها
چقدر برابر زلزله
مقاوم هستند؟ کلانشهر تهران تعداد بسیار زیادی گسل دارد، از جمله گسل نیاوران.
سوابق تاریخی این گسلها نشان میدهد که خطر زلزله در تهران جدی است روی این گسلها
ساخت وسازهای انبوه با تراکم بالا صورت گرفته است. برجهای بسیاری کنار هم ساخته
شدند که در ساخت برخی از آنها همه اصول رعایت شده و مقابل زلزله هم مقاوم هستند
اما عوامل زیادی وجود دارد که میتواند موجب تخریب آنها شود؛ مثلأ اگر ساختمان
مجاور قوانین ساخت را رعایت نکرده باشد. اصول و قوانین هم تصویب شدند اما سوءنظارت
و سوءمدیریت در برخی سازمانها موجب شده اینها رعایت نشود. یعنی نظارت کافی
هنگام اجرا وجود ندارد. از آن گذشته شرایط خاک تهران به دلیل نوع آن و بالا بودن
سطح تراز آب این شهر طوری است که در صورت وقوع یک زلزله خرابیهای زیادی به وجود
خواهد آمد. فراتر از همه اینها اندازه شهر تهران یعنی رشد ناهماهنگ و غیراصولی این
شهر در حریم گسلها مشکلاتی را به وجود آورده که در صورت وقوع زلزله صدمات جبران
ناپذیری به این شهر وارد میکنند.
مدیر بخش زلزلهشناسی
مرکز تحقیقات راه و مسکن و شهرسازی پیشبینی کرده که در صورت وقوع زلزلهای با
قدرت هفت ریشتر در تهران، یک میلیون نفر کشته و زخمی خواهند شد. با وجود این خطر،
در تهران بر روی گسلهای زلزله برجسازی صورت میگیرد. «متاسفانه بر روی گسلها،
مجوزهای ساخت و ساز صادر میشود که هر چقدر هم یک ساختمان را محکم بسازیم، توان
مقاومت ندارد.» بر اینکه در کوچههای پنج و شش متری برج ساخته میشود، گفت:
«حداقل اگر ریسک را کاهش نمیدهیم، بالا هم نبریم. نباید روی گسل زلزله، برجسازی
کرد.»
مرکز تحقیقات مهندسی
پاسیفیک در دانشگاه برکلی آمریکا ایران را کشوری "بسیار زلزلهخیز"
دانسته که رکوردهای زلزله ثبتشده در آن از نظر بینالمللی بسیار اهمیت دارد. رئیس
جمعیت هلالاحمر نیز زلزله تهران را به
عنوان یکی از پنج بحران بزرگ دنیا معرفی کرده است. به گفته او مدیریت و سازماندهی
چنین بحرانی با مراجعه به تجربه جهانی ممکن است و این کاری است که انجام نشده است.
در حال حاضر باید نسبت به بیاطلاعی از "میزان خطر و ریسک" هشیار بود و
«بسیاری از کارهای ما بدون مراجعه به تجربه جهانی انجام شود. متسفانه از میزان
خطر و ریسک اطلاعی نداریم و نمیدانیم کجا و چطوری قرار گرفتیم. ما ظرفیت مردم را
خوب نمیشناسیم و این مساله آسیبرسان است. باید عمل ما بر اساس تجربههای جهانی
باشد.»با توجه به نبود زیرساختهای لازم
گفت: «برای به حداقل رساندن خسارات این زلزله احتمالی باید برنامهریزی
لازم را داشته باشیم.»
ایران
از گذشته سرزمینی با بلایای طبیعی بوده است. در گذشته اتفاق افتاده است حا نیز هم اتفاق میافتد و در
آینده نیز اتفاق خواهد افتاد.
هیچ نظری موجود نیست:
ارسال یک نظر